سیاست روز 6 بهمن 1398 ساعت 16:04 http://siasatrooz.ir/vdcdnx0fjyt0fk6.2a2y.html -------------------------------------------------- عنوان : نگاهی به تحولات اخیر عراق (همگرایی و واگرایی نیروها) قریب به چهل سال است که مردم عراق شاهد فجایع خونبار ناشی از تنش‌های نظامی داخلی و خارجی هستند که... -------------------------------------------------- متن : قریب به چهل سال است که مردم عراق شاهد فجایع خونبار ناشی از تنش های نظامی داخلی و خارجی هستند که نقطه آغازین آن را می توان جنگ تحمیلی (۲۲ سپتامبر) ۱۹۸۰ دانست. حمله صدام حسین به کویت در ۹۹۰ ،عملیات موسوم به توفان صحرا در ۱۹۹۱، ورود داعش به موصل و در ادامه نزدیک شدن داعش به فرودگاه بغداد در ۲۰۱۴ و در نهایت اعتراضات خونین اخیر فقط گوشه ای از تاریخ کابوس وار مردم عراق است؛ به طوری که بخش هایی از جمعیت جوان و تحصیل کرده عراقی در حال حاضر دستیابی به آرامش را در افق نزدیک غبارآلود دانسته و شاید به این جهت است که در فقدان یک رهبری کاریزما، نوعی سردرگمی در فعالیت های اعتراضی آنها دیده می شود و به نظر می رسد تظلم خواهی مردمی به جهت ارسال صدای آرامش خواهی خود به گوش جهانیان و نهادهای مسئول بین المللی باشد. مردم عراق انتظار دارند که نهادهای بین المللی به کمک آنها بشتابند چراکه در هراس یک سوریه و یمن جدید بوده و محتملا ندای لبیک شان به تجمع میلیونی اخیر از طرف روحانی متنفذ یعنی مقتدی صدر هم، در این راستا باشد؛ یعنی وحدت برای ساخت عراقی برپایه تمامیت ارضی و به دور از حضور نیروهای خارجی. تحولات اخیر عراق را می توان از منظر حوزه های مختلف و یا محورهای مهم بررسی کرد که در مجال کنونی فقط به دو مورد که حایز اهمیت بیشتری است پرداخته می شود. همگرایی و واگرایی نیروها گروههای زیادی در عراق حضور دارند، کشور عراق از نظر ساختار اجتماعی، فرهنگی به سه حوزه کاملاً متفاوت قابل تقسیم است. در حوزه مرکزی عراق اعراب سنی، در شمال و شرق کردها و در جنوب شیعیان سکونت دارند و هر کدام از این گروه ها دارای شاخصه های فرهنگی و اجتماعی خاص خود هستند. البته در کنار این سه گروه اصلی، هویت های فرهنگی اجتماعی کوچک تری نظیر ترکمن ها، آشوری ها و یزیدی ها نیز وجود دارند که دارای فرهنگ و عقاید متمایزی می باشند. این تکثر فرهنگ و اقوام سبب شده که گروههای مختلفی در تقابل یا در کنار هم بر ساختار کشور اثر بخش باشند هنگامی که دولت مرکزی در چنین محیط هایی دچار تضعیف کارآیی شود این تعدد فرهنگ ها رخ می نمایاند به عنوان نمونه عراق شاهد کارزار و نبرد نیروهای سلفی -جهادی است که این نیرو در طی دوران حضور گسترده خود با بازماندگان حزب بعث عراق که از قدرت حکومتی ساقط شده بودند به همگرایی در فعالیت ها و به یک وحدت رویه ای دست یافتند به طوری که اصلی ترین عامل همگرایی این دو جریان ناشی از تهدید دولت های خارجی (ایران و آمریکا) و حضور آنها در عراق بوده است. یکی دیگر از عوامل همگرایی دو جریان یاد شده بحث مبارزه با حاکمیت تشیع در مناصب اصلی و حکومتی و اعاده حکومت به اهل سنت می باشد.اما همین دو جریان بر سر منصب خلافت یا حکومت دچار واگرایی هستند چراکه بعثی ها به دنبال حکومت دموکراتیک بوده ولی سلفی های جهادی داعیه خلافت دارند. با توجه به مقدمه ذکر شده می توان انتظار داشت که وجود یک رهبریا یک نهاد به عنوان هدایتگر جریانات اعتراضی می تواند نوعی ائتلاف در بین گروه های دلسوز و وطن پرست از هر صنف و گروه و قوم ایجاد کند.لذا با توجه به ساختار مذهبی عراق، انتظار می رود که نخبگان دینی پیشگام این ائتلاف عمومی باشند و شاید حضور مقتدی صدر و درخواست ایشان مبنی بر راهپیمایی عمومی نقطه آغازین و امیدوار کننده ای برای پایان کابوس های ۴۰ ساله باشد. خروج نیروهای نظامی از عراق از بحث مهم راهپیمایی و اینکه این حرکت در آینده عراق چه نقشی خواهد داشت گذر کرده و به موضوع خروج نیروهای نظامی خارجی از عراق می رسیم. خواسته و مطالبه ای که هنوز به یک تقریب ذهنی و فکری یا یک ساختار بین الاذهانی مشترک نیازمند است چراکه برخی گروههای اهل سنت و نیز نیچروان بارزانی از اقلیم کردستان عراق معتقدند که خروج نیروهای ائتلاف خارجی از عراق زمینه تجزیه کشور را فراهم می سازد و این امر را یک تهدید مهم برای تمامیت ارضی عراق قلمداد می کنند. آنها بر این نکته اذعان می کنند که بی ثباتی در عراق منجر به بی ثباتی در حوزه های مختلف منطقه ای و حتی نظام بین المللی شده و منطق موازنه را قطعاً بر هم خواهد زد. متأسفانه تأخیر در اعلام رئیس الوزرا ( نخست وزیر ) سبب شده که برهم صالح رئیس جمهور عراق نیز در جریان ملاقات اخیر دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحده بر این تهدید تاکید و خواستار حمایت بیشتری از جامعه بین الملل باشد. در این میان همسایگان عراق نیز هر یک به فراخور منافع ملی خویش در این مطالبه دولت فعلی عراق، در همگرایی و واگرایی به سر می برند. به عنوان مثال عربستان سعودی همانند رئیس دولت اقلیم کردستان عراق معتقد به حضور نیروهای خارجی در عراق بوده و حتی پیشنهادهایی برای کمک در هزینه نگهداری این نیروها به گوش می رسد؛ این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران یکی از منتقدان مطرح حضور نیروهای آمریکایی و کشورهای منطقه آن می باشد و بعد از شهادت سردار شهید سپهبد قاسم سلیمانی خروج این نیروهای ائتلاف از منطقه را تحت عنوان "انتقام سخت " مطرح کرده است. محتملاً می توان در خصوص محورهای بحران جدید عراق، ساعت ها نوشت به عنوان مثال بحث هایی چون مرجعیت، منابع طبیعی، بحث کنترل نفوذ شیعه، منافع و تضاد منافع دو کشور موثر بر تحولات عراق ( ایران- آمریکا ) ، تاثیر و نفوذ کشورهای ترکیه، عربستان سعودی ، چین ، قطر در ساخت قدرت دولت فعلی و آینده و... ولی آنچه که قابل کتمان نیست این است که عراق در یک بزنگاه حساس قرار دارد و آینده این کشور با قدمتی دیرین ولی با مرز بندی جدید نزدیک به ۱۰۰ سال، بسته به تصمیم نخبگان آن دارد و این پرسش را به ذهن متبادر می سازد که آیا عراق بعد از این همه رنج و تعب، روی آرامش را خواهد دید؟ دکتر معصومه رشاد -دکتری روابط بین الملل و هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن